اديان نيوز؛

نویسنده: استاد محیط طباطبائی
پیش از آغاز بحث باید راجع به کیفیت تصنیف این کتاب نظری افکند و دید با وجودی که از تاریخ جدایی فرزندان میرزا بزرگ نوری در ۱۲۸۰ و تشکیل دو فرقه بهائی و ازلی و تفرقه میان آنها از سال ۱۲۸۵ هر دو گروه در کشور عثمانی زیر اسم بابی به سر می بردند و بنا به تعهداتی که هنگام توقف بغداد و قبول تابعیت سپرده بودند در باره عقیده مذهبی خود که نوعی از تصوف شمرده شده بود حق هیچ گونه تبلیغ و ترویج شفاهی و کتبی نداشتند و به همین سبب در طول مدت چهل سال قادربه جذب افرادی از عنصر عرب و ترک و ارناوط حتی به تعداد شماره انگشتان دو دست نشدند و هر کاری انجام می دادند خواه در عکا و خواه در قبرس واز پیش در آدرنه و بغداد، در پرده استتار انجام می گرفت و مربوط به همان عده ایرانی بود که از کاشان و اصفهان و شیراز و تبریز و بلده نور دنبال ایشان به کشور عثمانی رفته بودند.

پس از بیست و اندی سال چند بار اظهار و انکار و تکرار ادعا و سکوت، عاقبت در سال ۱۲۹۰ یا ۱۲۹۲ دفتری مشتمل بر شش هزار کلمه به نام «اقدس » به زبان عربی برای تسجیل انفصال و استقلال خود از بابیان در عکا تدوین شد که صورتهای متعددی از آن به خط چندتن خطاط که با خود از ایران برده بودند در پرده استتار نوشته و به اتباع مطمئن سپرده شد. در ضمن تکرار استنساخ نسخه ها گاهی به دست افراد عربی دانی می افتاد که در آن آثار ضعف انشاء ونقص ماده ادبی می جستند.

در سال ۱۳۰۸ که مدتی بود میرزا حسینعلی به واسطه پیری و بیماری کارهای دنیوی و دینی خود را میان دو پسرش عبدالبهاء”عباس افندی غصن اعظم و میرزا محمد علی غصن اکبر قسمت کرده بود و هر کدام در بخشی از امور دسته جمعی مسئول انجام بودند و میرزا محمد علی را که خطی زیبا داشت با میرزا آقاجان کاشی خادم که از آغاز ادعا تا این تاریخ همواره یار و خادم وفادار بها مانده بود به بمبئی فرستاد تا کتابها و نوشته های او را به چاپ برساند.

در ضمن بدیشان اجازه داد که در اصلاح عبارات کتابها تاجائی که زبان عیب جو بسته شود از سعی لازم دریغ نورزد. در نتیجه صورت چاپ شده آثار بها نسبت به صورت خطی قبل از انتشار آنها اختلاف صورت پیدا کرد. اکنون پس از تقدیم مقدمه به اصل مطلب می پردازیم.

از نسخه های چاپی وخطی اقدس که تا بیست و پنج سال پیش گاهی دیده بودم هرگز ذهن متوجه به امکان وجود اختلاف صورت و کم و بیش در مندرجات آنها نشده بود تا آن که بیست و چهار سال پیش نسخه اقدس چاپ حروف سربی بغداد را در آن شهر دیدم که از مطابقه چند نسخه خطی با یکدیگر به تفاوت های موجود در آنها پی برده و در پاورقی صفحه ها ضبط کرده بود. صرف نظر از اختلاف کلمه و کلمات گاهی در برخی از صفحات آن چند سطر هم کم و بیشی دیده می شد.

تا آن که چند سال پیش به نسخه چاپ ممتاز و معتمد که در حیات مصنف و با اجازه صریح او به وسیله میرزا محمد علی غصن اکبر پسرش و میرزا آقاجان خادم کاشی در بمبئی اندکی پیش از مرگ صاحب کتاب به ضمیمه مقداری از نامه های عربی بها به اشخاص مختلف برخوردم که در یک مجموعه مشتمل بر ۳۸۰ صفحه با خط نسخ خوب و خوانا به چاپ رسیده که تنها ۶۴ صفحه آن به متن اقدس اختصاص یافته و ۳۱۵ صفحه دیگرش شامل نامه های بی عنوانی می شود که محل فصل و وصل غالب آنها در متن مشخص و معین نشده است.

متأسفانه در این موقع نسخه اقدس چاپ بغداد یا نسخه خطی مربوط به قبل از تاریخ ۱۳۰۸ هجری نخستین چاپ در دسترس نبود تا با مطالعه معلوم دارد آیا اختلاف نسخه ها در نسخه چاپ استاندارد بمبئی هم وجود دارد یا نه؟پنج سال پیش از این شادروان حبیب الله عتیقه فروش اصفهانی چند جلد کتاب چاپی و خطی از آثار بهائیان که در بمبئی به چاپ رسیده بود با دو مجموع خطی از مکاتیب میرزاحسینعلی را برای فروش و تقویم براین جانب عرضه داشت که از آن میانه یک مجموعه اش در ۱۲۹۴ هجری یعنی شانزده سال پیش از مرگ بها نوشته شده بود و جلب توجه مرا کرد.

پس از تعیین بهای کتابها از او خواستم این مجموع ۹۴ را یکی دو روز در دسترس من بگذارد و با اجازه او از اول و آخر بخش اول آن مجموع زیراکسی برداشته شد (کلیشه شماره ۱و ۲) خط این مجموعه به خط متعارف میرزا محمدعلی ومیرزا عباس و برخی از نویسندگان نزدیک به میرزا حسینعلی فوق العاده نزدیک بلکه بیشتر به خط عباس افندی پیش از دوران پیری و لرزش دست و خط شباهت دارد. خوشبختانه چند نسخه از این مجموعه خطی و چاپی را یکی از کتاب دوستان معاصر خریده و اکنون در تصرف دارد و نمی دانم که او بدان چه در این مقاله از بابت نسخه شناسی مجوع مکاتیب معهود گفته می شود آگاهی یافته یا نه؟

محتویات این مجموعه (۹۴) عبارت است از:
۱-کتاب اقدس که در پایانش تاریخ چهارشنبه ۷صفر المظفر ۱۲۹۴ دارد(کلیشه ۲) در ذیل آخرین صفحه صورت مکتوبی از بهاء به یکی از مریدان او نوشته شده که طرف مکاتبه معلوم نیست.
۲- کلمات مکنونه فارسی که بعدا در حاشیه صفحات آن چیزهایی افزوده شد و تایخ آن ۱۴ صفر ۱۲۹۴ است.
۳- سر مکنون عربیه که در همان زمان و به همان قلم نوشته شده ولی رقم تاریخ ندارد.
۴- نوشته ای است مفصل در اثبات حقانیت دعوی بها که نویسنده آن شاید عبدالبها یا میرزاآقاجان باشد،‌چه در ضمن آن می نویسد: «این عریضه ای است از این عبد مسما به عبد حاضر لدی العرش به سوی شاربان رحیق… و به لسان پارسی عرض می شود…»
۵- مکتوبی است کوتاه از بهاء‌ به آقا جمال بروجردی ک پیش این فرقه ها بعدا معروف به کفتار و مطرود شده بود.
۶- مکتوبی است به شیخ مرتضای انصاری علیه الرحمه که شاید هرگز به دست آن مرحوم نرسیده باشد.
۷- مکتوب دیگری است که مخاطب آن معلوم نیست.
۸- نوشته ای است مفصل بر رد ازل به طرفداری از بها که با خط بدی در کنار صفحه اولش این عنوان را یافته است : «کتاب حب حبیب و بطلان ازل»
۹- دعائی برای شفای بیمار از بهاء
۱۰- لوح سلطان ایران با عریضه بهاء به ناصرالدین شاه در سلب تهمت شرکت بابیان در سوء قصد به شاه.
۱۱- زیارت نامه بدیع که باید نه مرتبه رو به مشرق بخوانند.
۱۲- مناجات گونه ای از بها که درحاشیه آن دعای کارگشایی او نوشته شده است.
۱۳- مکتوبی به خط متوسط که طرف خطاب بهاء‌ در این نامه محمدعلی دهجی است که پیک نامه بر بهاء‌ در ایران بود و در همین نامه هم مأموریت داشته که به کرمان شهربابک و حسن آباد و بهرام آباد برود و پیام برساند. آن چه که از این مجموعه ،‌موردنظر ما دراین مقاله قرار دارد همانا اقدس یعنی بخش اول آن مجموعه است که چهارده سال پیش از چاپ استاندارد بمبئی به خط یکی از یاران نزدیک به بهاء نوشته شده و در آخر آن این عبارت «ختمتها فی یوم چهارشنبه ۷ شهر صفر المظفر سنه ۱۲۹۴» است .

از روی جمله «ختمتها» قرینه اصالت خاصی به دست می دهد که گمان خط مولف را پیش می آورد. این نسخه دو یا چهار سال (نسبت به دو قول منقول) بعد از تدوین اصل کتاب قلم بند شد و نمی دانیم آیا نسخه ای بدین قدمت در اختیار حضرات بهائی در فلسطین و ایران هست یا نه؟

منبع: ماهنامه “گوهر” سال چهارم شماره ۱۰ ، دی ماه ۲۵۳۵ شماره مسلسل ۴۶ صفحات ۸۲۴-